Η γεωγραφική θέση της Κρήτης στη Μεσόγειο είναι μοναδική, με εξαίρετες κλιματολογικές συνθήκες και μεγάλη ποικιλία χλωρίδας και πανίδας. Η μακραίωνη και πλούσια ιστορία των κατοίκων της και η προσφορά τους στον Ευρωπαϊκό πολιτισμό έχει ρίζες στα μυθικά χρόνια, όταν ο κρητογενής Δίας, ο πατέρας των θεών και των ανθρώπων, μεταφέρει την Ευρώπη στην Κρήτη μεταμορφωμένος σε ταύρο.
Από το 6.000 π.Χ ως σήμερα η Κρήτη διαδραματίζει πρωτεύοντα ρόλο στα γεγονότα της Ελληνικής και Ευρωπαϊκής ιστορίας, όπως μαρτυρούν οι ανασκαφές στην Κνωσσό, όπου βρέθηκε ο αρχαιότερος νεολιθικός οικισμός της νήσου, ενώ στην περίοδο του χαλκού αναπτύχθηκε εδώ το σημαντικότερο και πιο οργανωμένο κέντρο που δίκαια χαρακτηρίζεται λίκνο του Ευρωπαϊκού πολιτισμού.
Ο Μινωϊκός πολιτισμός (περίπου 3.000 – 1100 π.Χ.), που πήρε το όνομά του από τον Μίνωα τον γιό του Δία και της Ευρώπης, χαρακτηρίζεται από πολυάνθρωπα αστικά κέντρα με μεγάλα ανάκτορα, οργανωμένη οικονομική και θρησκευτική ζωή, εξελιγμένη κοινωνική δομή και εντυπωσιακή καλλιτεχνική δημιουργία. Τον λαμπρό αυτόν πολιτισμό και τη μινωϊκή θαλασσοκρατία επηρέασε σοβαρά η τρομακτική έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας περί το 1600 π.Χ. Η εισβολή των Αχαιών από την Πελοπόννησο περί το 1450 π.Χ. μεταβάλλει ουσιαστικά το νησί σε Μυκηναϊκή επαρχία υποταγμένη στον ισχυρό οίκο των Ατρειδών.
Περί το 1100 π.Χ. κατά τις μετακινήσεις των Ελληνικών φύλων προς νότο, η Δωρική “εισβολή” στην Κρήτη αλλάζει τον τρόπο ζωής των κατοίκων. Την εκλεπτυσμένη ζωή των Μινωϊτών και Αχαιών διαδέχεται η αυστηρή στρατιωτική ζωή των νέων εποίκων. Οι πόλεις οργανώνονται εσωτερικά και υπάρχει σοφή και δίκαια νομοθεσία. Οι πρώτοι αιώνες 11ος – 9ος π.Χ. είναι εποχή με λιγοστές πληροφορίες για το νησί. Τον 8ο και 7ο αι. π.Χ. αναπτύσσεται θαλάσσιο εμπόριο και ιδρύονται αποικίες. Τους αιώνες που ακολουθούν η Κρήτη απομονώνεται μέχρι περίπου τα τέλη του 4ου αι. π.Χ.
Κατά τους Ελληνιστικούς χρόνους (323-69 π.Χ.) βρίσκεται στο κέντρο των επεκτατικών βλέψεων των Πτολεμαίων της Αιγύπτου και άλλων βασιλείων της Ανατολής. Πόλεμοι και εσωτερικές διαμάχες την εξαντλούν οικονομικά και στρατιωτικά, ώστε να γίνει εύκολη λεία στους Ρωμαίους που την κατακτούν το 69 π.Χ.
Το 64 μ.Χ. η Κρήτη δέχεται το Χριστιανισμό. Κατά την πρώτη Βυζαντινή περίοδο (330-824 μ.Χ.) χτίζονται μεγαλόπρεπες εκκλησίες. Τα σωζόμενα στοιχεία φανερώνουν υψηλό επίπεδο καλλιτεχνικής δημιουργίας στη θρησκευτική τέχνη.
Το 824 μ.Χ. η Κρήτη υποδουλώθηκε στους Άραβες που ίδρυσαν ένα ιδιότυπο πειρατικό εμιράτο. Μετά από πολλούς αγώνες το νησί επανέρχεται στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Κατά τη δεύτερη Βυζαντινή περίοδο (961-1204 μ.Χ.) διατηρεί στενότατες σχέσεις με την Κωνσταντινούπολη. Όταν οι σταυροφόροι της 4ης Σταυροφορίας την κατακτούν και διανέμουν τα εδάφη της, η Κρήτη παραχωρήθηκε στον Βονιφάτιο Μομφερατικό, ο οποίος την πούλησε στους Βενετούς.
Οι Βενετοί εγκαθίστανται στο νησί το 1204 και παραμένουν μέχρι το 1669. Οι πρώτοι αιώνες χαρακτηρίζονται από σκληρούς αγώνες εναντίον των κατακτητών. Με την πάροδο όμως του χρόνου, τη συχνή επικοινωνία με τη Δύση και την Ευρωπαϊκή Αναγέννηση, αναπτύχθηκαν στην Κρήτη, ιδιαίτερα στους δύο τελευταίους αιώνες, οι τέχνες και τα γράμματα. Το αναγεννησιακό ύφος του Κρητικού πολιτισμού το βλέπουμε στα μνημεία της αρχιτεκτονικής και της γλυπτικής, στη ζωγραφική, στις βιβλιοθήκες των μοναστηριών και στα εργαστήρια των χειρόγραφων τους. Την Κρητική Αναγέννηση διέκοψε η Τουρκική κατάκτηση του νησιού, μετά από σκληρότατο και μακροχρόνιο πόλεμο μεταξύ Βενετών και Τούρκων.
Η Τουρκοκρατία στην Κρήτη (1669-1898) ιδιαίτερα στην πρώτη περίοδο προκάλεσε την ερήμωση των μεγάλων αστικών κέντρων, την παράλυση του εμπορίου, την υποχώρηση της οικονομίας σε υποτυπώδεις μορφές αγροτικού και ποιμενικού βίου, την απονέκρωση των τεχνών και των γραμμάτων. Στη δεύτερη περίοδο έχουμε εννέα μεγάλες επαναστάσεις, σε έναν ανυποχώρητο και πεισματικό αγώνα κατά των Τούρκων. Το 1898 με την επέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων της Ευρώπης δόθηκε μία προσωρινή λύση με την παραχώρηση Αυτονομίας και την οργάνωση της Κρητικής Πολιτείας.
Η περίοδος από το 1898 έως το 1913 είναι μεταβατική και αποτελεί προστάδιο για την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα που γίνεται την 1η Δεκεμβρίου 1913.
Η ιστορία του νησιού στην επόμενη περίοδο έως σήμερα είναι συνυφασμένη με την ιστορία του Ελληνικού κράτους. Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο με τη θρυλική Μάχη της Κρήτης το Μάιο του 1941, κατά την εισβολή των Γερμανών στο νησί, οι Κρήτες έδωσαν για μία ακόμα φορά ένα λαμπρό παράδειγμα ανδρείας, αυταπάρνησης και αγάπης για την ελευθερία και την πατρίδα.
Η σύντομη ιστορική αναδρομή βασίστηκε στο βιβλίο «Ιστορία της Κρήτης», του καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, Θεοχάρη Δετοράκη.
